تبدیل یک کندو به دو کندو: آموزش صفر تا صد بچه‌گیری مصنوعی بدون تلفات

تبدیل یک کندو به دو کندو: آموزش صفر تا صد بچه‌گیری مصنوعی بدون تلفات

کندوی شما پر از زنبور شده و نگران بچه‌دهی طبیعی و فرار آن‌ها هستید؟ یا شاید قصد دارید با تبدیل یک کندو به دو کندو زنبورستان خود را توسعه دهید اما می‌ترسید کلونی مادری ضعیف شود و زنبورهای کارگر را از دست بدهید؟ این دقیقاً همان دغدغه‌ای است که بسیاری از زنبورداران در فصل بهار با آن دست و پنجه نرم می‌کنند. در این مقاله از سایت تخصصی زنبور افزار، قرار نیست با تئوری‌های خسته‌کننده وقت شما را بگیریم؛ بلکه می‌خواهیم مستقیماً به سراغ راهکارهای عملی و تست شده برویم. به شما قول می‌دهم با مطالعه این راهنما، نه تنها ریسک از دست دادن زنبورهایتان به صفر می‌رسد، بلکه یاد می‌گیرید چطور مانند یک زنبوردار حرفه‌ای، با حفظ قدرت کلونی اصلی، کلونی‌های جدید و قدرتمند بسازید. پس بیایید بدون مقدمه‌چینی، وارد دنیای جذاب تکثیر زنبورها شویم.

توسعه عمودی یا افقی؟ بزرگترین دوراهی پیش از تکثیر

توصیه‌ای که تمامی اساتید برجسته زنبورداری در دنیا بر آن تاکید دارند این است که استراتژی توسعه زنبورستان شما باید به صورت «عمودی» باشد نه «افقی». این یعنی به جای اینکه یک کندوی قوی را به سه کندوی ضعیف تبدیل کنید، بهتر است یک کندوی سه طبقه قدرتمند داشته باشید. اما دلیل این تاکید چیست؟

باید بدانید که میزان تولید عسل در کلونی‌های زنبورعسل از یک رابطه خطی پیروی نمی‌کند، بلکه کاملاً تصاعدی است. برای درک بهتر، اگر یک کندوی ۱۰ قاب حدود ۶ کیلوگرم عسل قابل برداشت به شما بدهد، یک کندوی ۲۰ قاب ۱۲ کیلو عسل نمی‌دهد، بلکه بسیار بیشتر از این مقدار تولید خواهد کرد!

قدرت یک کلونی ۳۰ قاب می‌تواند تا ۴ یا ۵ برابر یک کلونی ۱۰ قاب باشد. بنابراین، پیش از تصمیم‌گیری برای بچه‌گیری مصنوعی، حتماً ظرفیت منطقه و استراتژی خود را بررسی کنید. اضافه کردن طبقات همواره سودآوری بالاتری نسبت به افزایش تعداد کندوهای روی زمین دارد.

مدیریت هزینه‌ها در روش‌های تکثیر کندو

نکته بسیار مهم دیگری که باید قبل از شروع کار در نظر بگیرید، بحث هزینه‌هاست. وقتی تعداد کندوها را افزایش می‌دهید، به همان نسبت نیاز شما به تجهیزات و مواد مصرفی بالا می‌رود.

شما برای هر کلونی جدید به تجهیزات جدیدی نیاز دارید. برای تهیه اصولی این موارد می‌توانید به بخش کندو، طبق و لوازم جانبی مراجعه کنید. همچنین مصرف دارو، خوراک و زمان رسیدگی شما چند برابر می‌شود.

علاوه بر این، برای حفظ سلامت کلونی‌های جدید، باید از انواع دارو های زنبور عسل به موقع استفاده کنید. پس توان مدیریتی خود را بسنجید؛ مدیریت با کیفیت ۱۰ کندو، بسیار سودآورتر از مدیریت ضعیف ۴۰ کندو است.

نوع توسعه در زنبورستان	وضعیت جمعیت	میزان تولید عسل (تقریبی)	میزان هزینه و رسیدگی
توسعه افقی (بچه‌گیری زیاد)	۳ کندوی ۱۰ قاب	تولید متوسط و خطی	بسیار بالا (نیاز به ۳ کندو، داروی ۳ برابر)
توسعه عمودی (طبق دادن)	۱ کندوی ۳۰ قاب	تصاعدی (۴ تا ۵ برابر)	پایین‌تر (تمرکز روی یک کلونی قدرتمند)

بهترین زمان برای بچه‌گیری مصنوعی چه زمانی است؟

مهم‌ترین عاملی که موفقیت شما را در روش‌های تکثیر کندو تضمین می‌کند، انتخاب زمان و فصل درست است. شما به هیچ وجه نمی‌توانید در اواخر تابستان یا اوایل پاییز بچه‌گیری موفقی داشته باشید.

دلیل این امر کاملاً علمی است: در آن فصل دیگر زنبور نری در طبیعت وجود ندارد که بخواهد با ملکه جدید شما جفت‌گیری کند. بدون جفت‌گیری، ملکه تخم‌ریزی نخواهد کرد و کلونی از بین می‌رود. همچنین طول روز در حال کوتاه شدن است و فرصتی برای رشد جمعیت و زمستان‌گذرانی باقی نمی‌ماند.

از طرفی، برخی زنبورداران که به جنوب کوچ می‌کنند، به محض اینکه در بهمن‌ماه کندویشان ۱۰ قاب شد اقدام به تکثیر می‌کنند! این یک اشتباه مهلک است. حتی اگر زنبور نر در کندو ببینید، آن‌ها هنوز به بلوغ جنسی نرسیده‌اند. زنبور نر بالغ باید در طبیعت به وفور یافت شود و صحرا رو به رشد باشد.

اهمیت تغذیه و طول روز در رشد بچه کندو

شاید پیش خود بگویید که کمبود شهد طبیعت را با تغذیه دستی جبران می‌کنم. اما باید بدانید که همه چیز با تغذیه دستی پیش نمی‌رود.

طول روز، ساعات روشنایی، دمای هوا و ورود گرده تازه همگی روی تخم‌ریزی ملکه تاثیر مستقیم دارند. البته برای تقویت پایه‌ای کلونی‌ها در روزهای اول، استفاده از مکمل های غذایی زنبورعسل بسیار کمک‌کننده است، اما جایگزین طبیعت غنی نخواهد شد.

بچه کندویی که امروز به صورت دو قاب می‌گیرید، باید تا پایان تابستان فرصت داشته باشد خود را به یک جمعیت ۱۰ قاب برساند. اگر بچه کندو با ۳ قاب جمعیت وارد زمستان شود، قطعاً تلف خواهد شد. پس زمانی اقدام کنید که طبیعت غنی است و فرصت رشد فراهم باشد.

گام‌به‌گام با مراحل تقسیم کلونی (آموزش عملی)

اولین مرحله در فرآیند ما، تقسیم اصولی کلونی مورد نظر است. قانون طلایی در اینجا این است: هرگز بچه را قوی‌تر یا هم‌اندازه کلونی مادری نگیرید. ما معمولاً یک کلونی ۱۰ قاب را به یک کندوی ۷ قاب (مادری) و یک کندوی ۳ قاب (بچه) تقسیم می‌کنیم.

اما چرا؟ چون بچه‌ای که تازه می‌گیرید تا زمانی که ملکه جدیدش تخم‌ریزی کند، عملاً بیکار است و از پتانسیل جمعیت آن استفاده‌ای نمی‌شود. از طرفی، بچه‌گیری ریسک دارد و ممکن است ملکه نر‌زا شود. پس بهتر است کلونی مادری را که با تمام قدرت کار می‌کند، زیاد ضعیف نکنیم.

وقتی بچه کندو موفق شد و ملکه جدید شروع به تخم‌ریزی کرد، می‌توانید با دادن قاب‌های کمکی نوزاد از سایر کندوها، به رشد سریع‌تر آن کمک کنید.

گام اول: پیدا کردن و قرنطینه ملکه مادر

اولین و حساس‌ترین کار، پیدا کردن ملکه کندوی مادری است. اگر ملکه اشتباهاً وارد کندوی بچه شود، نظم کلونی مادری کاملاً به هم می‌ریریز و پروژه شما شکست می‌خورد.

پس از پیدا کردن ملکه، قابی که ملکه روی آن قرار دارد را با احتیاط داخل یک طبق خالی یا مکان امنی بگذارید. هرگز سعی نکنید ملکه را با دست بگیرید. فقط قاب را با تمام زنبورهایش کنار بگذارید تا ملکه به قاب‌های دیگر منتقل نشود.

نکته طلایی برای زنبورداران تجاری: اگر قصد دارید از ۱۰۰ کندو بچه بگیرید، پیدا کردن ملکه در جمعیت متراکم بهار بسیار سخت است. ترفند این است که یک یا دو روز قبل از عملیات، یک پوکه تیره رنگ به کندو بدهید. ملکه‌ها عاشق تخم‌ریزی در پوکه‌های تیره هستند و روز بچه‌گیری، به احتمال ۹۰ درصد ملکه را دقیقاً روی همان پوکه جدید پیدا خواهید کرد!

گام دوم: چیدمان قاب‌ها در کندوی جدید

حالا یک کندوی خالی آماده کنید. اگر دست دوم است، حتماً شعله‌دهی و ضدعفونی شود. اگر نو است، باید قبلاً رنگ شده و بوی رنگ آن کاملاً از بین رفته باشد.

برای ساخت یک بچه ۳ قابی، دو قاب حاوی نوزاد (لارو و شفیره) را همراه با زنبورهای روی آن داخل کندوی جدید بگذارید. برای قاب سوم، یک قاب پر از غذای ذخیره (عسل و گرده) که معمولاً قاب اول یا آخر کندوی مادری است را در کنار آن‌ها قرار دهید.

الان شما یک کلونی ۷ قابی مادری (که ملکه اصلی را به آن برمی‌گردانید) و یک بچه ۳ قابی دارید. دریچه پرواز بچه کندو را باز بگذارید.

جلوگیری از سندروم بازگشت زنبورها (شکست دریفت)

یک چالش بزرگ در اینجا وجود دارد: آیا می‌خواهید بچه کندو را در همان زنبورستان نگه دارید یا آن را به فاصله ۱۵ کیلومتری منتقل کنید؟ اگر در همان محل می‌ماند، با مشکل بزرگی به نام بازگشت زنبورهای پروازی مواجه می‌شوید.

زنبورهای صحراگرد و مسن، آدرس کندوی مادری را به خوبی می‌دانند. وقتی از بچه کندو خارج می‌شوند، ناخودآگاه به خانه قبلی برمی‌گردند. این باعث می‌شود جمعیت بچه کندو به شدت افت کند (اصطلاحاً باخت بدهد) و نوزادان به دلیل سرما و نبود پرستار از بین بروند.

برای حل این مشکل، باید زنبورهای جوان را به بچه کندو اضافه کنید. زنبورهای جوان معمولاً روی قاب‌های نوزاد قرار دارند و کارشان تغذیه لاروهاست. دو قاب نوزاد دیگر از کندوی مادری بردارید و فقط زنبورهای روی آن را با یک تکان محکم داخل بچه کندو بتکانید (خود قاب‌ها را برگردانید). زنبورهای جوان پرواز نمی‌کنند و در کندوی جدید ماندگار می‌شوند.

برای اینکه زنبورهای جوان در روزهای اول که زنبور پروازی ندارند دچار گرسنگی نشوند، حتماً یک تکه خمیر شیرین باکیفیت و پروبیوتیک‌دار روی قاب‌های بچه کندو قرار دهید تا انرژی آن‌ها تامین شود.

4 استراتژی حرفه‌ای برای ملکه‌دار کردن کلونی جدید

حالا که کلونی را تقسیم کردیم، باید برای کلونی یتیم شده یک ملکه تامین کنیم. در روش‌های تکثیر کندو، ما ۴ راهکار اصلی داریم که در ادامه به صورت تخصصی آن‌ها را بررسی می‌کنیم.

روش اول: اجازه ساخت شاخون طبیعی به زنبورها (روش سنتی)

در این روش ما اجازه می‌دهیم زنبورها خودشان ملکه جدید را خلق کنند. وقتی زنبورها وارد فضای جدید می‌شوند، پس از اتمام نیمه عمر فرمون‌های ملکه مادری، متوجه یتیم شدن خود می‌شوند. آن‌ها بلافاصله شروع به ساخت شاخون روی لاروهای جوان می‌کنند.

برای موفقیت این روش، باید یکی از قاب‌های نوزادی که به بچه کندو داده‌اید، حتماً حاوی "تخم روز" باشد. تخم روز، تخمی است که به صورت کاملاً عمود و ایستاده در کف سلول قرار دارد. زنبورهای جوان این تخم‌ها را با ترشح ژل رویال تغذیه کرده و به ملکه تبدیل می‌کنند.

برای ترشح ژل رویال باکیفیت، زنبورها به پروتئین بالایی نیاز دارند. در این مرحله استفاده از کیک و جایگزین های گرده گل به همراه دیگر خوراک های زنبورعسل بر روی قاب‌ها، کیفیت ملکه‌های متولد شده را به شدت افزایش می‌دهد.

طول دوره تولد ملکه از تخم روز تا خروج از شاخون حدود ۱۵.۵ روز است. پس از متولد شدن، ۵ تا ۷ روز طول می‌کشد تا ملکه بالغ شود و پروازهای جفت‌گیری را انجام دهد. اگر هنگام بازدید دیدید زنبورها هرزبافی کرده‌اند، یعنی ملکه با موفقیت جفت خورده و در حال تخم‌ریزی است.

روش دوم: معرفی شاخون آماده (صرفه‌جویی طلایی در زمان)

اگر در زنبورستان خود کندویی دارید که ملکه‌اش را از دست داده و پر از شاخون‌های باکیفیت است، می‌توانید از آن‌ها استفاده کنید. با این کار حداقل ۱۰ روز در زمان طلایی اوج بهار جلو می‌افتید!

شما قاب حاوی شاخون را مستقیماً به بچه کندو منتقل می‌کنید. اما یک هشدار بسیار مهم: هرگز از شاخون‌های "بچه‌دهی طبیعی" استفاده نکنید. این کار باعث اصلاح نژاد منفی می‌شود و ژن فرار و بچه‌دهی را در کل زنبورستان شما تکثیر می‌کند.

برای معرفی شاخون، اجازه دهید ۴ الی ۵ ساعت از زمان بچه‌گیری بگذرد تا زنبورها حس یتیمی را درک کنند. اگر بلافاصله شاخون را بدهید، زنبورها آن را می‌تراشند و لارو ملکه را بیرون می‌اندازند. همچنین بهتر است دور بدنه شاخون را با چسب برق بپوشانید تا زنبورها آن را سوراخ نکنند (نوک شاخون آزاد باشد).

روش سوم: معرفی ملکه باکره (پر ریسک اما قابل اجرا)

ما در زنبور افزار این روش را خیلی توصیه نمی‌کنیم، زیرا ریسک بالایی دارد. اما گاهی مجبور به استفاده از آن هستید. در این روش، قفسک حاوی ملکه باکره را بین قاب‌ها آویزان می‌کنید.

مهم‌ترین نکته این است که در این روش، بچه کندو حتماً باید در همان زنبورستان بماند تا زنبورهای پروازی و مسن آن به کندوی مادری برگردند. زنبورهایی که معمولاً ملکه‌های باکره غریبه را می‌کشند، همان زنبورهای مسن هستند. کندویی که فقط زنبور جوان دارد، ملکه باکره را راحت‌تر می‌پذیرد.

حتماً داخل قفسک مقداری شربت و کمپرس قند یا خمیر شیرین قرار دهید و مطمئن شوید ملکه کاملاً تنهاست و زنبور همراه ندارد. بعد از دو یا سه روز، با کمترین استرس درب قفسک را باز کنید و سریعاً کندو را ببندید.

روش چهارم: معرفی ملکه جفت‌خورده و تخم‌ریز (انتخاب حرفه‌ای‌ها)

این مطمئن‌ترین، سریع‌ترین و بهترین روش برای تکثیر است. با این کار، کلونی سریعاً به چرخه کار و عسل‌آوری می‌افتد. همچنین می‌توانید با خرید ملکه‌های اصلاح‌نژاد شده (مثل کارنیکا)، ژنتیک زنبورستان خود را ارتقا دهید.

برای معرفی ملکه جفت‌خورده، بهترین ابزار استفاده از قفس فشاری معرفی ملکه است. شما این قفس را روی قسمتی از شان که شفیره‌ها در حال تولد هستند فشار می‌دهید و ملکه را زیر آن رها می‌کنید. زنبورهای نوزادی که زیر قفس متولد می‌شوند، چون ملکه قبلی را ندیده‌اند، بلافاصله این ملکه غریبه را به عنوان مادر می‌پذیرند و به او غذا می‌دهند.

وقتی ملکه در سلول‌های خالی زیر قفس شروع به تخم‌ریزی کرد، عملاً توسط کل کلونی پذیرفته شده است و می‌توانید قفس را بردارید. فقط دقت کنید که قاب‌های بچه کندو در این روش نباید تخم روز داشته باشند، در غیر این صورت زنبورها ترجیح می‌دهند برای خواهر خودشان شاخون بسازند و ملکه غریبه را می‌کشند.

نکات حیاتی برای جلوگیری از تلفات در بچه‌گیری

• خطر تغییر نژاد ناگهانی: اگر زنبورهای شما بومی هستند، معرفی ملکه باکره کارنیکا به آن‌ها یک ریسک بزرگ است. از هر ۱۰۰ ملکه باکره کارنیکا در میان زنبورهای بومی، شاید ۱۰ مورد هم جفت نخورند. برای تغییر نژاد، ابتدا از نژادهای سازگارتر مثل لیگوستیکا (ایتالیایی) استفاده کنید.
• استرس و بازدیدهای کشنده: زمانی که ملکه‌ها برای پرواز جفت‌گیری آماده می‌شوند (حدود ظهر و در اوج گرما)، به هیچ وجه بین کندوها قدم نزنید و درب آن‌ها را باز نکنید. اگر ملکه هنگام بازگشت از پرواز استرس بگیرد و اشتباهی وارد کندوی دیگری شود، بلافاصله کشته خواهد شد.
• سرماخوردگی لاروها در بهار: در اوایل بهار که شب‌ها سرد است، اگر جمعیت بچه کندو باخت بدهد و خلوت شود، زنبورها نمی‌توانند نوزادان را گرم کنند. این افت دما باعث سرمازدگی لاروها و بروز عفونت‌های شدید در کلونی می‌شود. تکاندن زنبور جوان در کندو، راه حل این مشکل است.

جمع‌بندی: تصمیم هوشمندانه برای توسعه زنبورستان

همانطور که دیدیم، تبدیل یک کندو به دو کندو فرآیندی نیست که بخواهید با چشم‌بسته و بدون برنامه‌ریزی انجام دهید. موفقیت شما در بچه‌گیری مصنوعی به انتخاب زمان مناسب (حضور زنبور نر بالغ)، مدیریت صحیح زنبورهای جوان برای جلوگیری از ریزش جمعیت، و انتخاب بهترین روش معرفی ملکه بستگی دارد. به یاد داشته باشید که کیفیت همیشه بر کمیت ارجحیت دارد؛ یک کندوی قوی و دو طبقه، سودآورتر و سالم‌تر از چندین کندوی ضعیف و آسیب‌پذیر است.

اگر آماده‌اید که امسال تکثیر اصولی را در زنبورستان خود پیاده کنید، نیاز به تجهیزات و تغذیه باکیفیت دارید تا زنبورهایتان در این فرآیند استرس‌زا دچار افت نشوند. پیشنهاد می‌کنیم همین حالا برای تهیه بهترین خمیر شیرین‌ها، کیک گرده و لوازم جانبی استاندارد، به فروشگاه زنبور افزار سر بزنید و خریدی مطمئن را تجربه کنید. موفقیت زنبورستان شما، دغدغه اصلی ماست.

پرسش و پاسخ متداول

۱. آیا می‌توانم در اواخر تابستان یا پاییز اقدام به بچه‌گیری کنم؟ خیر. در این فصول زنبور نر بالغ برای جفت‌گیری با ملکه جدید در طبیعت وجود ندارد و طول روز نیز در حال کوتاه شدن است، در نتیجه کلونی شما فرصتی برای رشد و زمستان‌گذرانی نخواهد داشت و قطعا از بین می‌رود.

۲. چرا زنبورهای بچه کندو پس از چند روز ناپدید می‌شوند؟ این پدیده که به آن “دریفت” یا باخت دادن می‌گویند، به این دلیل است که زنبورهای مسن و پروازی، آدرس کندوی مادری را می‌دانند و به آنجا برمی‌گردند. برای جلوگیری از این مشکل باید زنبورهای جوان (پرستار) را از روی قاب‌های نوزاد داخل بچه کندو بتکانید.

۳. از زمانی که زنبورها شاخون می‌زنند تا تخم‌ریزی ملکه چقدر طول می‌کشد؟ حدود ۱۵.۵ روز طول می‌کشد تا ملکه از تخم خارج شود. پس از آن، ۵ تا ۷ روز برای بلوغ، چند روز برای پرواز جفت‌گیری، و نهایتاً ۵ تا ۷ روز دیگر برای شروع تخم‌ریزی زمان نیاز است (در مجموع حدود یک ماه).

۴. آیا استفاده از شاخون‌های طبیعی که زنبور برای بچه‌دهی ساخته خوب است؟ به هیچ وجه. استفاده از شاخون‌های بچه‌دهی طبیعی باعث انتقال و تکثیر ژن تمایل به فرار و بچه‌دهی در کل زنبورستان می‌شود که یک نوع اصلاح نژاد منفی به شمار می‌رود.

۵. مطمئن‌ترین روش برای ملکه‌دار کردن بچه کندو کدام است؟ استفاده از ملکه جفت‌خورده و تخم‌ریز به همراه قفس فشاری، بهترین، سریع‌ترین و مطمئن‌ترین روش است که کلونی را بلافاصله وارد چرخه رشد و تولید می‌کند.

۶. چگونه متوجه شوم که ملکه جدید جفت‌گیری کرده است؟ بدون نیاز به باز کردن کامل کندو و گشتن دنبال ملکه، اگر مشاهده کردید که زنبورها روی قاب‌ها یا درب کندو شروع به “هرزبافی” (ساخت موم تازه سفید) کرده‌اند، نشانه قطعی از جفت‌گیری موفق و آغاز تخم‌ریزی ملکه است.